Efektywność energetyczna – jaka jest rola gmin i samorządów lokalnych?


Efektywność energetyczna jako podstawa nowoczesnej gospodarki niskoemisyjnej stała się punktem wyjścia przy wszelkiego rodzaju działaniach podejmowanych przez sektor energetyczny, budowlany, transportowy, czy komunalny, a z pewnością można tę listę znacznie wydłużyć. Wynika to z faktu, że w poszukiwaniu większej rentowności prowadzonych działań i realizowanych inwestycji, naturalnym kierunkiem i trendem współczesnej gospodarki jest ograniczenie zużycia energii poprzez jej efektywniejsze wykorzystanie. Czy jest to dążenie do zeroenergetycznego wzrostu gospodarczego? Z pewnością jest to krok w jego kierunku, niezwykle trudny jednak do osiągnięcia w przypadku gospodarek wschodzących i rozwijających się. Rola gminy i samorządów lokalnych staje się, przy tak postawionych celach, kluczowa.

Czy gminom i samorządom lokalnym potrzebny jest kolejny plan działania? Z pewnością potrzebny jest dokument ujmujący wszelkie kwestie związane z budowaniem nowoczesnej gospodarki niskoemisyjnej z uwzględnieniem wymogów prawa na poziomie Unii Europejskiej oraz krajowym, a także z uwzględnieniem potrzeb społeczności lokalnej. Niezbędna jest również umiejętność właściwego określenia priorytetów oraz zdolność do współpracy ze wszystkimi interesariuszami. Silne gospodarczo regiony oparte na zdrowych zasadach uwzględniających megatrendy, to silna gospodarka na poziomie kraju.

W odróżnieniu od istniejących i realizowanych z coraz większym powodzenie Programów ograniczania niskiej emisji, Programów ochrony powietrza czy Planów działania na rzecz zrównoważonej energii SEAP (realizowanych w ramach Porozumienia Burmistrzów), brak jest planów skupiających się na zwiększeniu efektywności energetycznej jako najważniejszym aspekcie budowania nowoczesnej gospodarki, szczególnie w ujęciu regionalnym.

Jak interpretować powyższe słowa? Należy odwrócić tok rozumowania i nie traktować jako punkt wyjścia np. zwiększenia udziału odnawialnych źródeł energii (OZE), czy ograniczenia emisji produktów spalania do atmosfery, zakładając że taki sposób postępowania przyczyni się do zwiększenia efektywności energetycznej, ale zacząć od idei efektywnej energetycznie gospodarki. Takie podejście, ujmujące pełne spektrum zagadnień, z których każde wpisuje się w ideę efektywności energetycznej (od oszczędzania energii i termomodernizacji, do wykorzystania OZE oraz ograniczenia emisji produktów spalania do atmosfery) pozwoli na racjonalny i harmonijny rozwój regionu, a w rezultacie kraju.

Plan zwiększenia efektywności energetycznej
Jak każdy inny plan działania, Plan zwiększenia efektywności energetycznej powinien stanowić harmonogram prac prowadzących do osiągnięcia założonych celów w zakresie poprawy efektywności energetycznej w regionie. Podstawowe zasady tworzenia tego typu dokumentów, a więc analiza aktualnej sytuacji w oparciu o wiarygodne i porównywalnej dane, określenie celów krótko- i długoterminowych w racjonalny i ambitny sposób, czy analiza SWOT, są doskonale znane i nie wymagają szerszego komentarza. Wymaga go natomiast idea i cel opracowania Planu zwiększenia efektywności energetycznej w gminie, system monitoringu realizowanych działań na etapie wdrażania Planu i po jego realizacji oraz uwzględnienie kwestii społecznych.

Ideą Planu zwiększenia efektywności energetycznej powinno być jego odniesie do działań na obszarze gminy w sektorach publicznym i prywatnym, koncentrując się na zużyciu/produkcji energii elektrycznej i cieplnej (w tym OZE), paliw wykorzystywanych w transporcie oraz ograniczania niskiej emisji (również z uwzględnieniem aspektów niebędących bezpośrednią przyczyna występowania niskiej emisji np. planowania przestrzeni urbanistycznej). Kluczowym jest zachowanie spójności planowanych działań z wizją rozwoju regionu, w tym mieszkańców, których zaangażowanie w realizację Planu jest niezbędne aby zwieńczony został on sukcesem (wymiana poglądów i wiedzy w szerokim spektrum, demokratyzacja i uwiarygodnienie prowadzonych działań, transparentność informacyjna).

Niezwykle istotna kwestia, to monitoring prowadzonych działań. Niestety zbyt często zdarza się tak, że monitoring ogranicza się do zbierania danych oraz ich podsumowania w celu określenia, czy założenia danego planu działania zostały zrealizowane. Monitoring powinien przede wszystkim służyć wyciąganiu wniosków i prowadzeniu analizy realizowanych działań w czasie rzeczywistym, tak aby poprzez właściwą interpretację danych możliwe była reakcja i wskazaniu najwłaściwszego kierunku dalszych zmian. Narzędziem pomocnymi do realizacji tego rodzaju celów mogą być: analiza danych z opomiarowanych budynków, audyty energetyczne, raporty okresowe dla regionu dotyczące zapotrzebowania na energię, struktury produkcji energii oraz paliw zużytych w transporcie (system monitoringu powinien zbierać dane dotyczące rodzaju i ilości zużywanego paliwa przypadającego na jednostkę energii). Tylko skuteczna analiza danych w poszczególnych regionach i jednolitość systemu monitoringu, dająca możliwość porównania regionów ze sobą, to działanie które ma sens i przełoży na realne zwiększenie efektywności energetycznej. Można to podsumować w banalny i oczywisty wręcz sposób – współpraca między gminami i rzetelne działania prowadzone u podstaw, dadzą oczekiwany efekt w skali kraju.

 

Przykładowe działania w sektorze publicznym
Jako przykład rozpatrzmy działania, które może podjąć samorząd lokalny w ramach Planu zwiększenia efektywności energetycznej, w przypadku obiektów użyteczności publicznej oraz oświetlenia i transportu publicznego. Niezbędnym do rozpoczęcia planowania działań jest wyznaczenie etapu bazowego. Produkcja i konsumpcja energii oraz ich odniesienie do obszaru ochrony środowiska (ograniczenie emisji produktów spalania do atmosfery) są złożone. Istnieje wiele czynników mających wpływ na zużycie energii cieplnej, elektrycznej, czy paliw transportowych wykorzystywanych w sektorze publicznym. Trafna diagnoza sytuacji wyjściowej oraz uzyskanie precyzyjnej danych pozwala na właściwe określenie celów oraz daje możliwość monitorowanie efektów wprowadzonych przez realizację Planu zwiększenia efektywności energetycznej ulepszeń/zmian.

W przypadku budynków użyteczności publicznej działania powinny być ukierunkowane na zmniejszenie zapotrzebowania na ciepło i chłód wraz ze spadkiem wielkości emisji produktów spalania do atmosfery. Naturalnym działaniem w tym zakresie wydaje się być termomodernizacja, najlepiej zaplanowana w sposób kompleksowy/gruntowny, a nie wybiórczy. Termomodernizacja bowiem, to nie tylko docieplenie budynku czy wymiana stolarki okiennej i drzwiowej, ale także modernizacja źródła ciepła (tu swoją istotną rolę mogą odegrać technologie oparte na wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii). Istotne jest przy tym uwzględnienie kwestii zmniejszenia zapotrzebowania na energię elektryczną, co jest możliwe poprzez zastosowanie oświetlenie energooszczędnego oraz systemów zarządzania energią w obiekcie (systemu inteligentnego oświetlenia).

Dodatkowo, w przypadku oświetlenia przestrzeni miejskiej, należy zwrócić uwagę na kwestie zmniejszenia start na przesyle energii – wykorzystanie odnawialnych źródeł energii elektrycznej z wartością dodaną, wzrostem samowystarczalności energetycznej (na. lampy hybrydowe).

W kontekście zwiększenie efektywności energetycznej w obszarze transportu publicznego podstawowymi kwestiami powinny być: zwiększenie wykorzystania transportu publicznego jako podstawowego środka, wymiana taboru na pojazdy elektryczne lub z wysokosprawnymi silnikami spełniającymi najwyższe normy emisji, wykorzystanie paliw ekologicznych biopaliw, gazu ziemnego i prądu elektrycznego (transport szynowy stanowi najbardziej ekologiczną i efektywną formę transportu).

Równie istotne jak wybór samych działań, są kwestie związane z ich finansowaniem, egzekwowaniem wprowadzonych przepisów (np. wprowadzenia ograniczenia w spalaniu paliw stałych) oraz promowaniem dobrych praktyk. Decydując się na wybór konkretnych działań, należy pamiętać, że zawarte w nich propozycje stanowią zarys ramowy do implementacji. Każdy obszar na którym wprowadzane są Plany zwiększenia efektywności energetycznej oraz każdy budynek użyteczności publicznej mają inną charakterystykę, stąd wymagają indywidualnego podejścia i doboru takich rozwiązań, które będą optymalne, nawet jeżeli nie zostały one zawarte wśród działań rekomendowanych. Z tego powodu, rola właściwego monitoringu i ciągła analiza prowadzonych działań (o czym wspomniano już powyżej) nabiera tak dużego znaczenia.

 

Podsumowanie
Czy gminom i samorządom lokalnym potrzebny jest kolejny plan działania? Z pewnością potrzebny jest dokument ujmujący wszelkie kwestie związane z budowaniem nowoczesnej gospodarki niskoemisyjnej z uwzględnieniem wymogów prawa na poziomie Unii Europejskiej oraz krajowym, a także z uwzględnieniem potrzeb społeczności lokalnej. Niezbędna jest również umiejętność właściwego określenia priorytetów oraz zdolność do współpracy ze wszystkimi interesariuszami. Silne gospodarczo regiony oparte na zdrowych zasadach uwzględniających megatrendy, to silna gospodarka na poziomie kraju.

 

Literatura:
•    Guidelines for the elaboration of Energy Efficiency Plans, Recommendations, Kraków, 2014

Opracowanie:
RESponsibility.PL